‘रोग लाग्नुभन्दा पहिला रोकथाम कसरी गर्न सकिन्छ भन्ने तिर लाग्नुपर्छ’

डा. निलेश मिश्र, हार्डजोर्नी तथा नशा रोग विशेषज्ञ, सुमेरु अस्पताल, धापाखेल

अर्थोपेडिक भन्नाले के बुझिन्छ ?

अर्थोपेडिक भन्नाले हार्डजोर्नी तथा नशासम्बन्धी विशेषज्ञतालाई नै अर्थोपेडिक भनिन्छ 

पछिल्लो समय सामान्य दुर्घटना हुँदा पनि हड्डी भाँचिने, चर्किने जस्ता घटनाहरु हुने गरेको , के कारणले यस्तो हुन्छ ?

पछिल्लो समय सामान्य दुर्घटना हुँदा पनि हड्डी भाँच्चिने, चर्किनेजस्ता घटनाहरु पछिल्लो समयको हामीले अप्नाउने जिवनशैली नै मुख्य कारण हो  हाम्रो जीवनशैली पूरै परिवर्तन भएको   पहिला मानिसहरुले दैनिक जीवनयापनको लागि परिश्रम नै गर्नुपर्ने अवस्था थियो  एउटा सामान्य चिज खरिद गर्न पनि हिँडेर जानुपर्ने अवस्था थियो, खेतबारीमा पनि दैनिक कार्य गर्नुपर्ने अवस्था थियो  यस्तो अवस्था कुनै कुनै हिसावले मानिसको एक्सरसाइज भएको पाइन्थ्यो  तर अहिलेको जीवनशैली भनेको विलासिताको जिवनशैली अप्नाउन थालिएको   अहिले प्रायः सामान्य मानिसको घरमा मोटरसाइकल , तरकारी खरिद गर्न जाँदा पनि मोटरसाइकल प्रयोग गर्ने, शरीरलाई चलायमान बनाउने कुनै पनि कार्य नगर्ने, अझ पहिला सामान्य काममा पनि साइकल चढेर जाने चलन थियो  साइकल चढ्नु भनेको एकदमै राम्रो हो  साइकल चढ्दा राम्रो एक्सरसाइज हुन्छ तर हामीहरुले पछिल्लो समय गाउँमा पनि साइकल चढ्न छाडिसकेका छौं  शहरको कुरै छाडौं सामान्य तरकारी किन्न जाँदा पनि मोटरसाइकल, गाडी लिएर जाने गर्छौं, यस्तै गतिविधिकै कारण हामीहरु धेरै हिँड्न सकेनौं, हाम्रो शरीरलाई चाहिने चलायमान नै गर्न सकेनौं, यस्तो अवस्थामा शरीरलाई चाहिने एक्सरसाइज भएन, एक्सरसाइज नभएपछि हाम्रो शरीरको बडीलाई जति बलियो (स्ट्रङ) बनाउन चहिने शक्ति नै कम हुँदै गयो  एक्सरसाइजले शरीरको मसल्सलाई बलियो बनाउन मद्दत गर्नुका साथै हाम्रो हड्डीको जोर्नीलाई मेन्टेन्ट गर्न पनि एक्सरसाइजको महत्वपूर्ण भूमिका रहन्छ  हाम्रो हड्डीलाई सन्तुलनमा ल्याउन कि हिँड्डुल गर्नुपर्छ कि भने एक्सरसाइज नै गर्नुपर्छ, होइन भने हाम्रो हड्डीको सन्तुलन ठिक नभई हड्डी खिइनेजस्ता समस्याहरु आउन सक्छ  एक्सरसाइज नगर्ने, हिँडडुल पनि त्यति नगर्ने हो भने सामान्य दुर्घटनामा पनि हड्डी भाँचिने, चर्किनेजस्ता समस्याहरु आउन सक्छ  अर्को भनेको खानपिनका कारण पनि हड्डीमा समस्याहरु देखिन सक्छ  विगतको जस्ता अहिलेको खानपिन ठिक छैन, यसले पनि हाम्रो शरीरको हड्डी, मसल्स जति स्ट्रङ हुनुपर्ने हो त्यो नभएको कारणले पनि सामान्य दुर्घटनामा पनि हड्डी भाँचिने, चर्किनेजस्ता समस्याहरु देखिन थालेको   विगतमा अर्गानिक आफैले घरमा उत्पादन गरेको खानेकुराहरु खाने गरिन्थ्यो भने पछिल्लो समयमा आएर प्याकेट, स्वादका लागि विभिन्न औषधीहरु प्रयोग गरेका खानेकुरा, जंक फुडजस्ता खानेकुराहरु बढी प्रयोग भएकोले पनि यस्तो समस्याहरु देखिन थालेको हो  यस्तो खानेकुराले गर्दा तत्काल असर नगरे पनि पछि गएर यसले हड्डी, मांशपेशीलगायतका शरीरका विभिन्न अंगहरुमा असर देखाउन सक्छ 

पहिला हड्डी भाँचिएको अवस्थामा प्लास्टर गरेर ठिक पारिन्थ्यो, तर अहिले पाता नै राख्नुपर्छ भन्ने गरेको पाइन्छ नि ?

हड्डी भाँचिएको अवस्थामा प्लास्टर भन्दा पाता राखेर उपचार गर्दा प्रभावकारी पछिसम्म पनि सामान्य जीवनयापनमा समस्या आउँदैन  हड्डी भाँचिएको अवस्थामा प्लास्टर गरेर उपचार गर्दा समस्या आउन सक्छ, हड्डीको ब्यालेन्स नमिल्दा पछि यसले दुःख दिन पनि सक्छ  तर, पाता राखेर उपचार गर्दा हड्डीलाई व्यालेन्समा राख्छ पछि यसले दुःख दिने सम्भावना कम हुन्छ  प्रविधि भनेको नयाँनयाँ आउने गर्छ, पहिलो हड्डी भाँचिएको अवस्थामा काम्रोले बाँधेर, प्लास्टर गरेर उपचार गरिन्थ्यो भने पछिल्लो समय पाता राखेर उपचार गर्दा प्रभावकारी देखियो  पहिले काम्रो प्लास्टर विधिबाट उपचार गर्दा हड्डी जोडिन धेरै समय लाग्ने गथ्यो भने अप्रेशन गरेर पाता राखेर उपचार गर्दा विरामी चाँडो ठिक हुने भयो यो प्रभावकारी पनि भयो  यो भनेको प्रविधिको विकासअनुसार उपचार विधिहरु अप्नाउन सकिन्छ  जुन प्रविधिबाट उपचार गर्दा बढीभन्दा बढी लादायक बिरामी चाँडो ठिक हुन्छ त्यही विधि अप्नाउन सकिन्छ  अप्रेशन गरी पाता राखेर हड्डी जोड्ने काम भन्दा पनि प्रभावकारी अर्को प्रविधिबाट उपचार विधि आएको खण्डमा फेरि त्यही विधि अप्नाउन सकिन्छ  यो भनेको साइन्सले जति विकास गर्दै जान्छ त्यही अनुसार हुने कुरा हो 

हड्डी खिइने भनेको के हो ?

हाम्रो शरीरमा भएको दुईवटा हड्डी जोडिने ठाउँलाई जोर्नी भनिन्छ  यही जोर्नीबाट हाम्रो हातखुट्टा शरीर चल्ने गर्छ  हाम्रो हातखुट्टा शरीर चल्न सहज बनाउनको लागि जोर्नीमा घर्षन पैदा हुन नदिन जोर्नीमा चिल्लो पदार्थ हुन्छ सँगसँगै जोर्नीको अन्य भागमा चिप्लो कुर्कुरे हड्डी पनि हुन्छ जसलाई कार्टिलेज भनिन्छ  उमेर बढ्दै गएपछि चिल्लो तरल पदार्थको मात्रा कम हुँदै जाने कार्टिलेजमा पनि क्षय हुँदै जान्छ  यही कार्टिलेजमा हुने क्षयलाई नै जोर्नी खिइएको वा हड्डी खिइएको भनेर जनमानसमा बुझाई   वास्तवमा उमेर बढ्दै जाँदा हाम्रो शरीरको जोर्नीमा जुन चिल्लो पदार्थ हुन्छ त्यो विस्तारै क्षय हुँदै जान्छ त्यसपछि चिल्लो पदार्थ नहुँदा हड्डीबीच घर्षण गर्दा चिल्लो पदार्थको अभावका कारण हड्डीबीच घर्षण हुन्छ त्यसपछि हड्डी खिइने क्रम बढ्दै जाने हुन्छ  यो भनेको उमेर विस्तारै बढ्दै जाँदा यो पनि बढ्दै जान सक्छ 

कुन उमेरका मानिसमा हड्डी खिइने समस्या आउँछ ?

हड्डी खिइनु भनेको प्रकृतिक नियम नै भन्छु , प्रकृतिको नियम अनुसार हामीले जस्तो उपाय अप्नाए पनि त्यो भएर छाड्छ  विशेष गरी महिलाहरुमा ३५ देखि माथिको उमेरकाहरुमा यस्तो समस्या देखिन्छ भने पुरुषहरुमा भने ४५ देखि माथिकाहरुमा यस्तो समस्या आउने गर्छ  हाम्रो शरीरले नियमित हर्मोनहरु उत्पादन गर्ने गर्छ, त्यो भनेको वयस्क हुँदा राम्रोसँग उत्पादन गर्ने गर्छ भने विस्तार उमेर ढल्कँदै गएपछि हर्मोन उत्पादनमा कमी हुँदै जान्छ त्यसले काम पनि कम गर्दै जाने भएका कारण शरीरलाई जति हर्मोनको आवश्यक त्यो नहुँदा स्वतः शरीरका विभिन्न अंगले पनि पहिलोका जस्तो काम गर्न सक्दैन  त्यस्तै हड्डीहड्डी बीचमा रहेको जुन चिल्लो पदार्थ त्यो कमी हुँदै सुख्खा भएपछि  हड्डीहड्डीबीचको घर्षणले हड्डी खिइने समस्या आउँछ  महिलाहरुमा चाँडै किन देखिन्छ भने महिलाहरुको नियमित महिनावारी गठबढ हुने, समयमा नहुने रोकिने जस्ता कार्यले शरीरले जति हर्मनहरु उत्पादन गर्नुपर्ने हो त्यो बिस्तारै घट्दै जान्छ जोर्नीबीचको जुन चिल्लो पदार्थ त्यो पनि कमी हुँदै गएपछि हड्डी खिइने समस्या पनि विस्तार आउन थाल्छ  अर्को भनेको खानपिन, जीवनशैली कस्तो अप्नाइरहेको त्यसले पनि यस्ता समस्याहरु देखाउन सक्छ  पछिल्लो समय हाम्रो जीवनशैली स्वास्थवद्र्धक भन्दा पनि स्वादको हिसावले खानेकुराहरु खाने गर्छौं, बजारमा पाइने प्याकेटका खानेकुराहरु, जंक फुडहरु खाने गर्छौं जुन खानेकुराहरुमा विभिन्न केमिकल मिसाएर स्वादिस्ट बनाइएको हुन्छ  यसले हाम्रो शरीरलाई विस्तारै असर गर्दै लैजाने काम गर्छ  त्यसले गर्दा हाम्रो शरीरले जति चाहिने हर्मोनहरु उत्पादन गर्नुपर्ने हो त्यो गर्न नसकी शरीरका विभिन्न अंग जस्तै हड्डीमा पनि असर गर्ने काम गरिरहेको हुन्छ 

हड्डी खिइएको उपचारचाहिँ के होला ?

हामीले पहिले के सोच्नुपर्छ भने रोग लाग्नुभन्दा पहिलो रोकथाम कसरी गर्न सकिन्छ भन्ने सोच्नुपर्छ  आफूलाई कहाँनिर समस्या देखिएको , के कारणले यस्तो समस्या देखिएको हो यस्तो अवस्थामा सामान्य समस्या देख्ने वित्तिकै त्यो समस्या कसरी रोकथाम गर्न सकिन्छ भनेर विशेषज्ञहरुसँग सरसल्लाह लिनुपर्छ  विशेष गरी महिलाहरुमा महिनावारी रोकिएको कारणले समस्या देखिएको हो कि, घाउचोटका कारणले समस्या आएको हो कि, अप्रेशन गरेको विरामीले अप्रेशनको कारणले हो की भनेर पहिला अस्पताल आई डाक्टरकोमा आफूलाई परेको समस्या बताउनुपर्छ  तर हामीहरुमा अझै पनि यस्तो जनचेतना नभएको अस्पताल आउनेवित्तिकै डाक्टरले अनावश्यक एक्सरे, रगत, अल्ट्रासाउन्ड, सीटी स्क्यानको जाँचपड्ताल आदि गराई पैसा मात्र खर्च गराउँछन् भन्ने   तर, त्यो होइन विरामीको समस्या के हो भनेर जान्नको लागि पनि डाक्टरले सबै गराई के भएको रहेछ भन्ने पत्ता लगाउनुपर्ने हुन्छ  अनि डाक्टरले सोही अनुसार उपचार विधि अप्नाउन सहज हुन्छ  हड्डी खिइने उमेरको कारणले हुने रोग भएकोले यसलाई रोक्न सकिन्न, तर पनि यसलाई अन्य विभिद कारणले हड्डी खिइएको समस्या भने त्यसलाई न्युनिकरण गर्न सकिन्छ  नियमित व्यायाम, राम्रो खानपान, विलासिता जीवनशैली नअप्नाउने, समयमा डाक्टरसँग सल्लाह लिने जस्ता गतिविधिले समयमै रोग पत्ता लगाउन उपचार गर्न सजिलो हुन्छ  रोग लागिसकेको भने नियमित फिजियो थेरापी गरेर सुरुवाती अवस्थामा जोर्नी खिइने प्रक्रियालाई रोक्न पनि सकिन्छ  यस बाहेक डाक्टरको सल्लाह अनुसार नदुख्ने औषधी (पेनकिलर) सेवन गर्ने जीवन शैलीमा परिवर्तन ल्याउँदा धेरै हदसम्म रोगको दिर्घकालिन असरबाट जोगिन सकिन्छ  जोर्नीमा इन्जेक्सन लगाउने विधि पनि तर, त्यसले क्षणिक सुधार भए पनि दिगो रुपमा निको भने पार्दैन त्यसैले इन्जेक्सन लगाउने विधिलाई सकेसम्म प्रयोग नगरी डाक्टरको सल्लाह अनुसार अन्य उपचार विधि अप्नाउनुनै बेस हुन्छ  अझ हड्डी खिइएको समस्या दिगोरुपमा ठिक नभए पनि दुखाई कम गर्नको लागि डाक्टरको सल्लाह अनुसार फिजियो थेरापी गरेर पनि गर्न सकिन्छ, औषधीहरु पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ, तर दिगोरुपमा ठिक पार्न भने सकिँदैन  यसलाई न्यूनिकरण गर्न भने सकिन्छ 

हाम्रो शरीरको सबैभन्दा बढी कहाँको हड्डी खिइन्छ यसबाट बच्न कस्तो उपायहरु अप्नाउनुपर्छ ?

हाम्रो शरीरमा भएको हड्डी प्रायः सबै खिइने सम्भावना हुन्छ  तर पहिला घुँडा, हिप ज्वाइन, औंलाका जोर्नीहरु, कुमको हड्डीलगायत शरीरका जोर्नीहरुको हड्डी विस्तारै खिइने गर्छ  यसबाट बच्नको लागि भनेको पहिलो कुरा हाम्रो दैनिक जीवनयापन नै हो  हामीहरुले अहिले खानपिनमा त्यति ध्यान दिएको पाइँदैन, जिब्रोको स्वाद सजिलोको लागि अर्गानिक खानेकुरा भन्दा प्याकेटका खानेकुरा, जंकफुड, आर्टिफिसियल खानेकुराहरुमा बढी केन्द्रीत बन्दै गइरहेका छौं  यसले पनि हड्डीलाई निकै नै कम्जोर पार्दै लाने कार्य गर्छ  अर्को भनेको हड्डी खिइनबाट रोक्नको लागि एक्सरसाइजको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ  हामीहरुले दैनिक कम्तिमा पनि आधाघण्टा एक्सरसाइज वा शरीरलाई मुभमेन्टमा व्यस्त राख्नुप¥यो  अर्को भनेको बेलाबेलामा डाक्टरको सल्लाह लिनु आवश्यक   त्यसपछि डाक्टरको सल्लाह अनुसार क्याल्सियम खाने हो कि वा अन्य औषधी खानुपर्ने हो डाक्टरको सल्लाअनुसार खानुपर्ने हुन्छ  यतिमात्र गरेको खण्डमा पनि हड्डी खिइनुबाट जोगिन सकिन्छ 

घँुडा खिइएको अप्रेशनबाट पनि ठिक पार्न सकिन्छ भनिन्छ नि ?

ठिक पार्न सकिन्छ तर, नर्मल अवस्थाको जस्तो भने पार्न सकिँदैन  नर्मल अवस्थामा घुँडा टेकेर, पलेँटी कसेर बस्न सकिन्थ्यो भने अप्रेशनपछि त्यस्तो गर्न सकिन्न  धेरै हिँड्न उकालो ओरालो गर्न मिल्दैन  सम्थरमा मात्र हिँड्न मिल्छ  यसरी घुँडाको अप्रेशनपश्चात नमरुन्जेलसम्म ठिक हुन्छ भन्ने पनि छैन  यो सर्टेन समय २०३० वर्षको लागि हुने गर्छ  तर अप्रेशन गरेपछि उकाली ओराली गर्ने, बढी हिँडडुल गर्ने गर्दा यसको आयु कम हुनेगर्छ  अप्रेशनपछि बेडमै बसिरहनुपर्ने अवस्था भने हुँदैन, सामान्य हिँडडुल कुर्सीमा बसेर आफ्नो दैनिकी भने चलाउन सकिन्छ, अरुको सहारा लिनुपर्ने अवस्था हुँदैन  यसको उपचार कार्यरत सुमेरु अस्पतालमा पनि हुने गरेको   धेरै विरामीहरुलाई सफलतापूर्वक शल्यक्रिया गरी उनीहरुले सामान्य दैनिकी जिवन विताइरहेका पनि छन् 

सुमेरु अस्पतालमा हड्डीसम्बन्धी कस्ताकस्ता उपचारहरु गरिन्छ ?

नेपाल अधिराज्यभरी जतिपनि हड्डीसम्बन्धी उपचारहरु गर्ने गरिन्छ ती सबै उपचार सुमेरु अस्पतालमा उपलब्ध   सुमेरु अस्पतालमा उपचार गर्न आउने विरामीहरुलाई निम्नतम शुल्कमा उपचार गराउने गरिएको   विरामीको अवस्था हेरेर हामीहरुले शुल्क लिने पनि गरेका छौं  सुमेरु अस्पतालमा आर्थिक हैसियत कम्जोर भएका विरामीहरुलाई पनि हामीले त्यही अनुसार उनीहरुको उपचार गरी घर पठाउने गरेका छौं  हामीले काठमाडौं उपत्यकाका अन्य अस्पतालको दाँजोमा कम शुल्कमा उपचार गराउने गरेका छौं  इमरजेन्सीमा आएका हड्डीका विरामीहरुलाई हामीहरुले तत्काल उपचार गराउने गरेका छौं  पहिला उपचार त्यसपछि मात्र शुल्कको कुरा आउँछ  त्यसमा पनि आर्थिक अवस्था कम्जोर भएकालाई हामीले त्यही अनुसार शुल्क निर्धारण गर्छौं, कतिपय आर्थिक अवस्था जुटाउन नसक्ने विरामीलाई पनि हामीले उपचार गरेर घर पठाउनेसम्म गरेका छौं 

पछिल्लो समय धेरै नशा च्यापिने समस्याहरु देखा पर्ने गरेको के कारणले यो समस्या देखा परेको होला ?

नशा च्यापिने भनेको हड्डी खिइनेसँग सम्बन्धित   हरेक जोर्नीहरुमा नशा पनि निस्किएको हुन्छ  मेरुदण्डको कुरा गर्ने हो भने मेरुदण्डभित्रबाट नशाहरु निस्किएको हुन्छ  जब हड्डी खिइएर ग्याब बढ्दै जान्छ हड्डीको सेभ तलमाथि हुने गर्छ  कतै हड्डी बढ्ने कतै घट्ने हुनेगर्छ  यस्तो अवस्थामा हड्डीले कतै कतै नशालाई प्रेसर दिएको हुन्छ, नशामा रगतको सर्कुलेसनमा बाधाअड्चन आउने गर्छ त्यसपछि विस्तारै दुख्ने क्रम बढ्न थाल्छ  जुन नशामा समस्या देखिएको त्यो नशा कहाँसम्म गएको हुन्छ त्यो पुरै पार्टलाई असर गर्ने गर्छ  नशामा समस्या देखिने भनेको कहिलेकाहिँ हड्डी खिएर पनि हुनसक्छ, दुर्घटनामा परेर पनि हुनसक्छ अर्को भनेको हामीले दैनिक कार्य गर्दा बढी प्रेसर गरेर कुनै सामान उचाल्दा वा तान्दा पनि हुनसक्छ  कुन अवस्थामा नशामा समस्या आएको हो भन्ने पत्ता लगाउनु जरुरी   यस्तो समस्या पछिल्लो समय धेरै नै देखिन थालेको   कुन अवस्थामा नशामा समस्या देखिएको त्यो अनुसार उपचार विधि अप्नाउनुपर्ने हुन्छ  विशेष गरी नशामा समस्या देखिएको अवस्थामा फिजियोथेरापीबाट नै यसलाई ठिक पार्न सकिन्छ 

अप्रेशन गरेर पनि ठिक पार्न सकिन्छ ?

अप्रेशन भनेको अन्तिम विकल्प हो  नशामा कस्तोखाले अवस्था देखिएको त्यो बारे पहिलो जानकारी लिइन्छ  त्यसपछि औषधी खुवाएर हुन्छ भने औषधी दिइन्छ, औषधीबाट नहुने अवस्था देखिएको खण्डमा फिजियोथेरापी गराइन्छ  औषधी फिजियोथेरापीबाट ६० देखि ७० प्रतिशतसम्म ठिक पार्न सकिन्छ 

अन्तिममा केही भन्नु कि ?

सर्वसाधारणको लागि के भन्न चाहन्छु भने कम्तिमा पनि दैनिक बिहान १५२० मिनेट दुई किलोमिटर मात्र भए पनि मर्निङवाक गर्नुहोस्  यतिमात्र गर्नसके पनि ५० प्रतिशत हड्डी खिइने समस्याबाट बच्न सकिन्छ 


तपाइको प्रतिक्रिया दिनुहोस्